+
+
निबन्ध :

रेचल कार्सनको मौन वसन्त

दोस्रो विश्वयुद्धसम्म युद्ध मैदानमा मात्र प्रयोग गरिएको डीडीटी पाउडर त्यसपछि जब लामखुट्टे र अन्य कीरा मार्नका लागि सबैतिर प्रयोग गर्न थालियो यसले प्राणीजगतको सूक्ष्म खाद्यचक्रलाई कसरी असर गर्‍यो भन्ने अध्ययनबाट वातावरणवाद र वातावरणीय आन्दोलन सुरु भयो । यसको जगमा थियो रेचल कार्सनको पुस्तक-‘साइलेन्ट स्प्रिङ’ ।

रोशन शेरचन रोशन शेरचन
२०८१ साउन २६ गते ८:३२

सालघारीले घेरिएको वन विज्ञान अध्ययन संस्थान हेटौंडाको गेस्ट हाउसमा हप्ता दिनको निम्ति आश्रय लिएको छु । प्रोफेसर मित्र राजबाबु पहाडीको निम्तोमा दशकौंपछि यस क्याम्पसमा आउने जोग मिलेको छ, जहाँ मैले वि.सं २०४२–४४ साल विद्यार्थी भई बिताएको थिएँ । यसपालिको उद्देश्य भने भिन्न छ । स्नातकोत्तर तहका विद्यार्थीलाई सेसन लिनु छ । त्यसकारण रोमाञ्चभावले घेरिएँ । हप्ता दिनको बसाइमा म एक्लो थिइनँ । क्याम्पस गेट प्रवेश गरेपछि दायाँ साइडमा भेटिने कल्कीका बोटहरूमा, प्रशासन भवन, कक्षाकोठा, पुस्तकालय र खेलकुद मैदानमा प्रत्येक क्षण मलाई विगतको स्मृतिले पछ्याइरह्यो । स्मृति पनि तन्नेरी । अठार, उन्नाइस वर्षे !

राजबाबु कक्षा बिहान भएको बताउँछन् । उसको कर्म अध्यापन हो तर हृदयले उनी संवेदनशील कवि हुन् । हामीबीच दुई समानता छन्– वनकर्मी र सृजनात्मक रुचि । वन क्षेत्रमा साहित्यमा रुचि हुनेहरू दुर्लभ प्राणी हुन् ।

सखारै उठ्नुपर्ने भएकोले अलार्म लगाउँछु । उठ्दा चराचुरुङ्गीहरूको थरीथरीको ध्वनि र चिरबिरले वन घन्किरहेको हुन्छ । गेस्ट हाउस कुटी जस्तो छ । अलग्ग र शान्त । वरपर अग्लिएको साल र अस्नाका रूखहरू वर्षाले भिजेर कालो भएको झ्यालबाट देखिन्छ । बिहानी कक्षा भएकोले पढाउँदा ताजगी अनुभव गर्छु ।
दिउँसो गेस्ट हाउसमा गुफा बस्छु, लेक्चर नोट तयार पार्दै । थकाइ अनुभव भए ल्यापटपमा संगीत सुन्छु । लिनुपर्ने बाह्र सेसन मध्ये एउटा छ– वातावरणवाद र

वातावरणीय आन्दोलन । काठमाडौंबाट हिंड्नुअघि केही सन्दर्भ सामग्रीहरूको अध्ययन गरेको थिएँ । बाँकी गेस्ट हाउसमा गरें ।

****

वातावरणवाद (इन्भारमेन्टालिज्म्) को उद्भवको जरा तन्कँदै १९औं शताब्दीको पूर्वाद्र्धसम्म पुग्छ । वातावरणवाद नामक दर्शन, चिन्तन पद्धति वा सामाजिक आन्दोलनको अभीष्ट छ-वातावरणीय सुरक्षा । वातावरणवादका अनेकौं चरणमध्ये दोस्रो विश्वयुद्धपछिको चरण खास रोचक छ । सन् १९४५ मा विश्वयुद्धमा जर्मनीको पराजयपछि अमेरिकाको उदय हुन्छ । विजयपछि अमेरिका सैन्य शक्तिको रूपमा उदाउँछ नै, युद्घबाट जीर्ण भएको अर्थतन्त्र उकास्न अमेरिकाले केही नीतिहरू अपनाउँछ । सैन्य हतियार निर्माण गर्ने फ्याक्ट्रीमा उपभोग्य वस्तु बनाउन थालिन्छ । युद्धबाट फर्केका भेट्रानहरूलाई सहुलियत दरमा ऋण प्रवाहको व्यवस्था गरिनाले घरजग्गा व्यवसाय फस्टाउँछ । कार, टेलिभिजन, रेफ्रिजेरेटर, विद्युतीय ओभन, भ्याकुम क्लिनर, मिक्सर जस्ता घरायसी काममा प्रयोग हुने उपकरणहरूको आगमनले उपभोगवादी संस्कृतिले जरा हाल्छ । बुम इरा सुरु हुन्छ । यस्तै आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिमा, सन् १९६२ मा समुद्री जीवविद् रेचल कार्सनको पुस्तक ‘साइलेन्ट स्प्रिङ’ प्रकाशित हुन्छ ।

सरकारले आकाशबाट डीडीटी पाउडर छरेको केही समयपछि डक्सबरीस्थित आफ्नो पक्षी आरक्षमा केही पक्षीहरूको मृत्यु भएको ओल्गा ओवेन्स हकिन्सले देखिन् । यस घटनाले हकिन्स स्तब्ध भइन् । हकिन्सले डीडीटीको नकारात्मक असरबारे मित्र रेचललाई अवगत गराउँदै सन् १९५८ मा पत्र लेखेर सहयोगको अपील गरिन्

पुस्तकको शीर्षकप्रति मेरो जिज्ञासा बढी मोडिएको थियो । किन साइलेन्ट स्प्रिङ ? त्यसकोे अर्थ के ? खुल्दुली थियो तर कारण थाहा थिएन । सन्दर्भ सामग्रीहरू पढिसकेपछि कारण थाहा भयो । कारण के थाहा भयो, अर्थ खुल्यो । यस्तो पो शीर्षक ! मनमा भाव आयो ।

दोस्रो विश्वयुद्धताका डीडीटीको प्रयोग युद्घरत सैनिकहरूलाई लामखुट्टे वा अन्य कीराहरूबाट बचाउन गरिन्थ्यो । अर्थात् त्यसको प्रयोग सैन्य गतिविधिमा सीमित थियो तर युद्धपश्चात् डीडीटी सर्वसुलभ बन्यो र आम नागरिकको पहुँचमा पुग्यो । खेतीकिसानी, जनस्वास्थ्य र घरायसी कामको निम्ति पनि यसको प्रयोग हुन थाल्यो । धन र शक्तिमा प्रभुत्व जमाउँदै गरेका उदीयमान रसायनिक औषधि बेच्ने कम्पनीहरूले लोकप्रिय पत्रिकाबाट आफ्ना उत्पादनको प्रवर्धनलाई तीव्र बनाए । आक्रामक विज्ञापनको रणनीति लिए ।

सन् १९४७ जून ३० मा टाइम पत्रिकामा डीडीटीको विज्ञापन छापियो । शीर्षक थियो- ‘डीडीटी इज् गुड फर मी… ।’ कृषि, माँस र डेरी उद्योग, फलफूल फार्म, खाद्यान्न प्रशोधन केन्द्रमा मात्र होइन, घरायसी प्रयोगमा समेत उपयोगी हुन्छ भन्ने आशयको सन्देश यत्रतत्र फैलिन थाल्यो ।

डीडीटीको प्रयोग अनियन्त्रित रूपमा बढ्दै गयो । सन् १९४५ देखि १९५५ सम्म कृषिमा मात्र वार्षिक १२५ मिलियन पाउण्डबाट बढेर ६०० मिलियन पाउण्ड डीडीटी प्रयोग हुन थाल्यो । कृषिमा मात्र सीमित रहेन, यसको प्रयोग । अमेरिकी सरकारले यसको प्रयोग सार्वजनिक स्थान र आवासीय क्षेत्रमा पनि गर्न थाल्यो । पार्क, बगैंचा र घर पछाडिको उद्यानमा समेत जहाजबाट डीडीटी छरियो । लामखुट्टेको लार्भा र अन्य हानिकारक कीरा मार्न पोखरी, नदीनाला र स्वीमिङ पुललाई समेत बाँकी राखिएन । आकाशे स्प्रेको केही समयपछि डक्सबरीस्थित दुई एकडमा (फुटबल मैदानभन्दा करिब डेढ गुणा ठूलो क्षेत्रफल) फैलिएको आफ्नो पक्षी आरक्षमा केही पक्षीहरूको मृत्यु भएको ओल्गा ओवेन्स हकिन्सले देखिन् । यस घटनाले हकिन्स स्तब्ध भइन् । हकिन्सले डीडीटीको नकारात्मक असरबारे मित्र रेचललाई अवगत गराउँदै सन् १९५८ मा पत्र लेखेर सहयोगको अपील गरिन् । पत्रको सार थियो :

‘…गएको गर्मी मौसममा राज्यले लामखुट्टे उन्मूलन अभियान भनेर जहाजबाट गर्ने गरेको डीडीटी स्प्रेलाई हानिरहित भनी प्रचार गरेको थियो । उद्यानमा मैले हुर्काएका करीब दर्जन अर्धपाल्तु चराहरू त्यसको असरमा परी मरे । म दाबी गर्छु, निजी स्वामित्वमाथि गरिएको यो अतिक्रमण बद्नियतपूर्ण छ । डीडीटी पाउडरको यस्तो घातक वर्षा न जरूरी थियो, न कसैले चाहेको थियो । यो अमानवीय छ, मूर्खतापूर्ण, प्रजातन्त्रविरोधी र सम्भवतः गैरसंवैधानिक पनि छ ।’

पत्रले रेचललाई डीडीटीको वातावरण र जनस्वास्थ्यमा पर्ने नकारात्मक प्रभावको अध्ययन गर्न घचघच्यायो । युद्घबाट तङ्ग्रिदै गरेको अमेरिकाले डीडीटीलाई मानव जातिलाई अनिकाल र मलेरियाबाट जोगाउने शक्तिशाली अस्त्रको रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो । विज्ञान र प्रविधिको बुई चढी आएको डीडीटीको नकारात्मक असरमाथि अमेरिकी सरकारको ध्यान गएको थिएन ।

त्यसपछि रेचलले विषादी र कीटनाशक रसायन सम्बन्धी उपलब्ध भएसम्मका वैज्ञानिक लेखहरूको विशद् अध्ययन गरिन् । धेरै वैज्ञानिक, संरक्षणविद् र विज्ञहरूसँग सम्पर्क गरी उनीहरूको धारणा सुनिन् । डीडीटीको नकारात्मक प्रभावले थलिएका व्यक्तिहरूलाई भेटिन् । र, उनीहरूको पीडा र विषाद उनीहरूकै मुखबाट सुनिन् । तथ्यलाई प्रमाणिक बनाउन स्थलगत भ्रमण गरिन् । अध्ययन, अनुसन्धान र लेखनको मध्यतिर सन् १९६० मा रेचललाई स्तन क्यान्सर भयो । क्यान्सरले थलिएपछि उनी कमजोर बनिन् । शल्यक्रिया (मासटेक्टोमी) गरिन् तर आफ्नो मिसनमा विचलित नभई डटिरहिन् ।

अनुसन्धानको तथ्यांक र प्रमाणको विश्लेषण गर्दै जाँदा डीडीटीको नकारात्मक असर आफूले कल्पना गरेभन्दा व्यापक र गहिरो भेटिन् । वातावरण र जनस्वास्थ्यमा डीडीटीका दूरगामी प्रभावबारे आमनागरिकलाई बताउनै पर्छ भन्ने सोचेर पुस्तक निकाल्न कस्सिइन् । रेचलले लेखेकी छिन्, ‘यस विषयमा म मौन बसें भने, मैले शान्ति पाउने छैन !’

यसरी चार वर्षको अथक् साधनापश्चात् सन् १९६२ मा ‘साइलेन्ट स्प्रिङ’ प्रकाशित भयो । यस पुस्तकले अमेरिकी र विकसित देशमा ठूलो तरङ्ग उत्पन्न गर्‍यो । पुस्तक अत्यन्त चर्चित बन्यो । जति पुस्तक रुचाइयो, उति विवादास्पद पनि बन्यो । पक्ष र विपक्षमा समाज ध्रुवीकृत बन्यो । वातावरणीय आन्दोलन थप अगाडि बढ्यो ।
घडी हेरें । सेसन लिंदालिंदै साढे एघार पनि बजिसकेछ । केहीबेर छलफल गरेर बिट मारें ।

****

वातावरणीय आन्दोलन चर्किएपछि अमेरिकी राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीले साइन्स एड्भाइजरी कमिटीलाई रेचलको दाबीहरू सही भए–नभएको छानबिन गर्न निर्देशन दिए । पुस्तक प्रकाशन भएको दुई वर्षपछि, ५६ वर्षको उमेरमा स्तन क्यान्सरकै कारण रेचलको मृत्यु भयो । यता कमिटीले रेचलको दाबी सत्य भएको निष्कर्ष निकाल्यो ।

मित्र राजबाबुलाई पहिलो दिन नै खाना कहाँ खाँदा ठिक होला भनेर सोधेको थिएँ । उनले क्याम्पसको क्यान्टिन देखाएका थिए । क्यान्टिनमा खाना खाएर कुटी फर्कें । अर्को दिनको नोट बनाउनतिर लागें । साँझपख क्याम्पसको खेलकुद मैदानतिर निस्कें । विद्यार्थी भाइहरू फुटबल खेलिरहेका थिए, बहिनीहरू भलिबल । विद्यार्थी बहिनीहरू पनि फुटबल खेलेको हेर्ने चाहना थियो तर पितृसत्तात्मक सोच अझै गजधम्म उभिएको रहेछ । नत्र झण्डै चार दशकमा खेलकुद अझै किन जेन्डर्ड ?

मैदानको पश्चिमपट्टि छात्रावास देखिन्थ्यो । रोगन उडेको र वर्षात्को पानी रसाएको नीरस छात्रावास । त्यो छात्रावासमा बस्ने पहिलो ब्याच थियौं हामी । विसं २०४३, प्रमाणपत्र तहको दोस्रो वर्षको विद्यार्थी हुँदा त्यस छात्रावासमा सरेका थियौं हामी । नयाँ र आधुनिक छात्रावासमा सर्न पाउँदा हामी रमाएका थियौं । दुई जनालाई सिंगो कोठा । हरेक विद्यार्थीलाई काठको एक गह्रुङ्गो कुर्सी र टेबल । अनि लुगा झुन्ड्याउने क्लजेट-वार्डरोव । पुरानो होस्टलमा त पाँच जनासम्म कोचिएर बसेका थियौं । कपडा पनि ट्याङ्कामा राखिन्थ्यो । नयाँ कोठाको झ्याल मैदानतिर खुल्ने भएकोले कोठाबाटै फुटबल हेर्ने सुविधा थियो । जाँगर चले, मैदानमा उत्रिंदा पनि भयो । यसपालि चाहिं विद्यार्थी भाइहरू फुटबल खेलेको हेरिबसें ।

उतातिर मेरो दिमागमा चाहिं रेचल नै थिइन् । पुस्तकमा डीडीटीले हानिकारक लामखुट्टे र कीराहरूको साथसाथै चरा, जलचर र लाभदायक कीराहरू समेत मार्ने भएकोले त्यसले सूक्ष्म खाद्य जालोलाई कसरी खल्बलाउँछ भनेर त्यसतर्फ सबैको ध्यान आकर्षण गराएकी थिइन् । मिचिगन स्टेट युनिभर्सिटीका चराविद् प्रोफेसर जर्ज वालेस र ग्राजुएट विद्यार्थी जन मेनरले चरा सम्बन्धी अनुसन्धान गरेका थिए । युनिभर्सिटी परिसर रोबिन चराको चिहानमा परिणत हँुदै गएको देखेपछि उनीहरू त्यसको कारण खोज्न लागे । डीडीटीको प्रत्यक्ष सम्पर्क (एक्सपोजर) मा आउनाले भन्दा पनि विषादी मिसिएको गड्यौला खाएकोले रोबिन मरेको निष्कर्षमा वालेसको टोली पुग्यो ।

डा. वालेसलाई उद्धृत गर्दै रेचलले लेखेकी छिन्-रोबिन र अन्य चराहरूले गुँड बनाए तर अण्डा दिन सकेनन् । केही चराले अण्डा दिए पनि कोरल्न सकेनन् । कतिसम्म भने रोबिन प्रजातिको चरा २१ दिनसम्म समर्पित भई ओथारो बस्दा पनि बच्चा कोरल्न असफल भयो, जबकि सामान्यतया कोरल्न १३ दिन लाग्छ (पृष्ठ १०७) । यसरी प्रजनन् क्षमतामा ह्रास आई अन्ततः सबै चरा लोप भई चराचुरुङ्गीको चिरबिर नै बन्द हुन जाँदा वसन्त मौन बन्नेछ । वसन्त नयाँ पालुवा लाग्ने र चराको चिरबिर सुनिने ऋतु । मौन भए, वसन्तको के अर्थ ? भाषाशैली काव्यात्मक छ । मौन वसन्त रेचलको उर्बर कल्पनाशीलताले बुनेको बिम्ब हो-डीडीटीले प्राकृतिक विज्ञानको घाँटी निमोठ्दै गरेको दृश्यको ।

चरामा मात्र नभई, मानवमा डीडीटीको प्रभाव के कस्तो पर्न सक्छ भन्नेबारे पनि पुस्तकमा उल्लेख गरिएको छ । डीडीटीसँगको निरन्तर सम्पर्कले क्यान्सर जस्ता दीर्घ रोग निम्तिने अनुसन्धानले देखाएको तर्फ उनले संकेत गरेकी छन् । डीडीटी छर्केपछि लामो समयसम्म त्यो नष्ट नहुने र त्यसको अवशेषले पनि प्राणी र मान्छेको स्वास्थ्यमा असर पर्ने उनले लेखेकी छन् । साथै, नाफाको पछाडि कुद्ने रसायनिक कम्पनीहरूको आलोचना गरेकी छन् ।

डीडीटीबारे लेखिएको भए पनि यो पुस्तक संरक्षणविद्, शिक्षक, विद्यार्थी लगायत आम नागरिकबीच यति लोकप्रिय भयो कि त्यसले आधुनिक वातावरणीय आन्दोलनलाई थप गति दियो । त्यही वर्ष अमेरिकी राष्ट्रपति जोन एफ केनेडीले साइन्स एड्भाइजरी कमिटीलाई रेचलको दाबीहरू सही भए-नभएको छानबिन गर्न निर्देशन दिए । पुस्तक प्रकाशन भएको दुई वर्षपछि, ५६ वर्षको उमेरमा स्तन क्यान्सरकै कारण रेचलको मृत्यु भयो । यता कमिटीले रेचलको दाबी सत्य भएको निष्कर्ष निकाल्यो । कमिटीको प्रतिवेदन, आमनागरिक र अभियानकर्मीहरूको बढ्दो दबाबले सन् १९७२ मा अमेरिकाले डीडीटीको प्रयोगमा बन्देज लगायो ।

साहित्यमा जस्तै वातावरणीय आन्दोलनमा पनि रचनात्मक दबाब आवश्यक पर्दोरहेछ । अनुमान गर्न सकिन्छ, हकिन्सले रेचललाई पत्र नलेखेकी भए, सायदै ‘साइलेन्ट स्प्रिङ’ लेखिन्थ्यो । रेचल कार्सनले पुस्तकको धन्यवाद खण्डमा लेखेकी पनि छिन्-

‘जनवरी, १९५८ को पत्रमा ओल्गा ओवेन्स हकिन्सले मलाई पत्र मार्फत उसको सानो संसारलाई डीडीटीले कसरी मृत बनाइदियो भन्ने बारे आफ्नो तिक्त अनुभव बताएकी थिइन् । त्यस पत्रले मेरो ध्यान बलियोसँग आकृष्ट गर्‍यो । त्यो समस्या लामो समयदेखि मेरो पनि सरोकारको विषय थियो । त्यसपछि मैले अठोट गरें, मैले यो पुस्तक लेख्नैपर्छ ।’

लेखकको बारेमा
रोशन शेरचन

झन्डै तीन दशकदेखि लेखनमा सक्रिय निबन्धकार एवं कवि रोशन शेरचनका ‘गल्ली संसार’, ‘धोविघाट एक्सप्रेस’ एवं ‘चम्पारन ब्लुज’ जस्ता पुस्तक प्रकाशित छन् । वातावरण विज्ञानमा विद्यावारिधी शेरचन संरक्षण साहित्यका पनि अभियन्ता हुन् ।

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?
Khusi chhu

खुसी

Dukhi chhu

दुःखी

Achammit chhu

अचम्मित

Utsahit Chhu

उत्साहित

Akroshit Chhu

आक्रोशित

प्रतिक्रिया

भर्खरै पुराना लोकप्रिय
Advertisment

छुटाउनुभयो कि ?