हरेक कुरामा ‘हुन्छ’ भन्ने बानीले निम्त्याउन सक्छ मानसिक स्वास्थ्य समस्या

धेरै मनिसहरू अरूलाई सहयोग गर्न मन पराउँछन् । उनीहरू समय होस् वा नहोस्, धेरैजसो अनुरोधमा तुरुन्तै ‘हुन्छ’ भनिदिन्छन् । सुरुमा यो बानी सहयोगी, विनम्र र जिम्मेवार देखिन सक्छ, तर बिस्तारै यही बानी उनीहरूका लागि समस्या बन्न थाल्छ ।

अरूलाई खुसी राख्ने प्रयासमा उनीहरूले आफ्ना आवश्यकता, आराम र मानसिक शान्तिलाई पछाडि पार्छन् । ‘होइन’ भन्न नसक्ने बानी केवल समय व्यवस्थापनको समस्या मात्र होइन, यसले मानसिक स्वास्थ्य, भावनात्मक सन्तुलन र शारीरिक ऊर्जामा पनि गहिरो असर पार्न सक्छ । जब कुनै मनिसले लगातार आफ्ना सीमाहरूलाई बेवास्ता गर्छन्, तब उनीहरूभित्र तनाव, थकान र असन्तुष्टि बढ्न थाल्छ ।

‘होइन’ भन्न नसक्ने बानी किन बन्छ ?

‘होइन’ भन्न गाह्रो मान्ने प्रत्येक व्यक्ति कमजोर स्वभावको हुन्छन् भन्ने होइन । यसको पछाडि विभिन्न मनोवैज्ञानिक तथा सामाजिक कारणहरू हुन सक्छन् ।

धेरै मनिसहरूलाई ‘होइन’ भनियो भने अर्को व्यक्ति रिसाउला कि भन्ने डर हुन्छ । महिलाहरूको कुरा गर्ने हो भने कामकाजी महिलाहरूलाई अस्वीकृत हुने डर हुन सक्छ भने गृहिणीहरू सानैदेखि अरूको अपेक्षा पूरा गर्नुपर्छ भन्ने संस्कारमा हुर्किएका हुन सक्छन् । यस्ता महिलाहरूले प्रायः आफ्ना आवश्यकताभन्दा अरूका आवश्यकतालाई बढी महत्व दिन्छन् ।

कतिपय अवस्थामा उनीहरू आफ्नो छविप्रति पनि चिन्तित हुन्छन् । ‘होइन’ भनियो भने मानिसहरूले आफूलाई असहयोगी, स्वार्थी वा कठोर ठान्लान् भन्ने डरले उनीहरू हरेक जिम्मेवारी आफ्नो काँधमा लिन थाल्छन् । यही सोच बिस्तारै एउटा यस्तो बानीमा परिणत हुन्छ, जसमा उनीहरू सधैं सबैको अपेक्षा पूरा गर्न खोजिरहेका हुन्छन् ।

लगातार ‘हुन्छ’ भन्नाले कसरी भावनात्मक थकान बढाउँछ ?

जब कुनै मानिसले आफ्नो इच्छाविपरीत बारम्बार अरूका लागि समय र ऊर्जा खर्च गर्छन्, तब उनीभित्र भावनात्मक थकान जम्मा हुन थाल्छ । यस्ता मानिसहरूलाई प्रायः आफूले सधैं अरूका समस्या समाधान गरिरहेको, तर आफ्ना भावना कसैले नबुझिरहेको जस्तो महसुस हुन्छ ।

समयसँगै उनीहरूमा निराशा, झर्को र भावनात्मक बोझ बढ्न सक्छ ।

भावनात्मक थकानका सामान्य संकेतहरू

–साना–साना कुरामा चिडचिडापन बढ्नु

–आफूलाई उपेक्षित महसुस हुनु

–सम्बन्धमा असन्तुष्टि बढ्नु

–लगातार मानसिक दबाब महसुस हुनु

–कुनै पनि कामप्रति उत्साह घट्नु

मानसिक स्वास्थ्यमा कस्तो असर पर्छ ?

‘होइन’ भन्न नसक्ने बानीले मानसिक स्वास्थ्यमा पनि नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ । जब कुनै व्यक्तिले आफ्नो क्षमताभन्दा बढी जिम्मेवारी लिन्छन्, तब तनावको स्तर बढ्न थाल्छ । लामो समयसम्म यस्तो अवस्था रहँदा एन्जाइटी, डिप्रेसन तथा आत्मग्लानिजस्ता समस्या देखिन सक्छन् ।

यो समस्याबाट धेरै गुज्रिनेमा महिलाहरू पर्छन् । धेरै महिला अरूको अपेक्षा पूरा गर्न यति व्यस्त हुन्छन् कि उनीहरूलाई आफ्ना लागि समय निकाल्न समेत गाह्रो हुन्छ ।

मानसिक स्वास्थ्यमा पर्न सक्ने प्रभावहरू

लगातार तनाव

सबैलाई खुसी राख्ने प्रयास मानसिक रूपमा निकै थकाउने हुन्छ ।

चिन्ताको भावना बढ्नु

काम र जिम्मेवारीको बढ्दो बोझले भविष्यप्रतिको चिन्ता बढाउन सक्छ ।

आत्मसम्मानमा कमी आउनु

आफ्ना आवश्यकतालाई महत्व नदिँदा बिस्तारै आत्मविश्वास र आत्मसम्मानमा असर पर्न सक्छ ।

बर्नआउटको जोखिम

लामो समयसम्म मानसिक तथा भावनात्मक दबाब सहँदा व्यक्ति पूर्णरूपमा थकित हुने अवस्था अर्थात् ‘बर्नआउट’ हुन सक्छ ।

शारीरिक स्वास्थ्यमा पनि असर देखिन सक्छ

मानसिक र भावनात्मक तनावको प्रभाव केवल मनमा सीमित रहँदैन, यसले शरीरलाई पनि असर गर्छ । लगातार तनावमा रहँदा शरीरमा तनावसँग सम्बन्धित हर्मोनहरूको स्तर बढ्न सक्छ, जसले निद्रा, ऊर्जा र समग्र स्वास्थ्यलाई प्रभावित गर्न सक्छ ।

देखिन सक्ने सामान्य शारीरिक लक्षणहरू

–निरन्तर थकान महसुस हुनु

–टाउको दुख्ने वा माइग्रेन हुनु

–निद्रासम्बन्धी समस्या देखिनु

–मांसपेशीमा तनाव बढ्नु

–ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ हुनु

–रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुनु

‘होइन’ भन्न कसरी सिक्ने र स्वस्थ सीमाहरू कसरी बनाउने ?

‘होइन’ भन्नु असभ्यता होइन, बरु आफ्ना सीमा र आवश्यकताको सम्मान गर्नु हो । स्वस्थ जीवनशैलीका लागि व्यक्तिगत सीमाहरू तय गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

आफ्ना प्राथमिकताहरू पहिचान गर्ने

सबैभन्दा पहिले तपाईंका लागि वास्तवमै के महत्वपूर्ण छ भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ ।

तुरुन्तै जवाफ नदिने

कुनै अनुरोध आएपछि तुरुन्तै ‘हुन्छ’ भन्नुको सट्टा सोच्नका लागि केही समय लिनुपर्छ ।

विनम्र तर स्पष्ट बन्नुपर्छ

अपराधबोध बिना पनि भन्न सक्नुहुन्छ, ‘अहिले म यो जिम्मेवारी लिन सक्दिनँ ।’

हरेक समस्यालाई आफ्नो जिम्मेवारी नठान्ने

अरूलाई सहयोग गर्नु राम्रो कुरा हो, तर सबै समस्याको समाधान गर्नु तपाईंको जिम्मेवारी होइन ।

आत्म–हेरचाहलाई प्राथमिकता दिने

आराम, परिवार, रुचिका गतिविधि र मानसिक शान्तिका लागि समय निकाल्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।

याद राख्नुपर्छ, स्वस्थ सीमाहरू बनाउनु सम्बन्ध कमजोर बनाउनु होइन । बरु यसले सम्बन्धलाई अझ सन्तुलित, सम्मानजनक र दीर्घकालीन बनाउँछ ।